Dodaj komentarz

Drewniana architektura cerkiewna Rusi Halickiej i Wołyńskiej w okresie wczesnego średniowiecza

Początki badań nad drewnianą architekturą sakralną południowo-zachodnich rubieży Rusi Kijowskiej sięgają końca XIX w. W latach osiemdziesiątych tego stulecia Izydor Szaraniewicz i Leon Ławrecki natrafił na terenie podhalickiej wsi Kryłos na pozostałości dwóch wczesnośredniowiecznych cerkwi drewnianych. Pierwsza z nich znajdowała się poniżej reliktów trzynastowiecznej, kamiennej świątyni pod wezwaniem Zwiastowania NMP, drugą odkryto zaś na uroczysku Voskresens’kie. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych XIX stulecia fundamenty kolejnej świątyni odkrył na wzgórzu Chom w Vasylivie nad Dniestrem Raimund Friedrich Kaindl. Relikty następnej cerkwi odsłonięto w latach trzydziestych XX w. na Górze Zamkowej w Dawidgródku podczas prac nadzorowanych przez Romana Jakimowicza z Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. Pozostałości podobnych, wczesnośredniowiecznych budowli sakralnych zostały zarejestrowane w 1960 r. przez Borysa Tymoščuka w Martynivce koło Vikna i w 1978 r. przez Olega Ioannisjana na uroczysku Piatnycke w Dźwinogrodzie. Niebagatelne znaczenie dla rozpoznania drewnianej architektury sakralnej Rusi Halickiej miały wykopaliska Bohdana Tomenčuka oraz Jurija Lukoms’kiego prowadzone w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. W ich trakcie rozpoznano drewniane obiekty sakralne z XII-XIII stulecia w miejscowościach: Oleškiv, Vasyliv (grodzisko Zamčyšče), Pitryč, Bukivna i Kryłos (uroczyska Cerkvys’ka, Voskresens’ke i Carynka). W tej samej dekadzie przebadano (pod kierownictwem Anny Peskovej) pozostałości świątyni z uroczyska Onufrievščina we Włodzimierzu Wołyńskim. W latach dziewięćdziesiatych XX w. odsłonięto relikty cerkwi drewnianej na dziedzińcu w Dźwinogrodzie (Igor Svešnikov i Vera Hupalo), niewielką kaplicę cmentarną Sokil’cu (Volodymyr Zachar’ev) i dwa obiekty sakralne na grodzisku Horodyszcze w Trepczy koło Sanoka (Jerzy Ginalski).

Z omawianego terenu znanych jest więc obecnie 16 zabytków drewnianego budownictwa cerkiewnego, datowanych łącznie od końca XI do XIII w. Najwięcej, bo aż 4 z nich odkryto na terenie wczesnośredniowiecznego Halicza, lub w jego okolicy (Kryłos i Pitryč). Po dwie świątynie drewniane zarejestrowano w Dźwinogrodzie, Vasylivie i Trepczy. Pozostałe odkryto w Dawidgródku, Włodzimierzu Wołyńskim, Bukivnie, Sokilc’u, Martynivce i Oleškivie.

Większości omawianych świątyń składała się z kwadratowej lub prostokątnej nawy i przylegającego do niej prezbiterium (sanktuarium). Jedynie obydwie cerkwie drewniane z Dźwinogrodu i obiekt z miejscowości Bukivna zaopatrzone były w przedsionki. W przypadku świątyń z Dawidgródka, Pitryča, Trepczy (młodsza budowla – ryc. 1: 1) oraz obiektów z uroczysk Cerkvys’ka w Kryłosie i Piatnycke w Dźwinogrodzie (ryc. 2) część ołtarzowa miała kształt prostokątny. Prezbiteria świątyń z Martynivki (ryc. 3) i uroczyska Chom w Vasylivie posiadły prawdopodobnie trapezowaty zarys. Sanktuarium budowli z grodziska Zamčyšče w Vasylivie było czterograniaste (ryc. 4), a starszej cerkwi w Trepczy (ryc. 1: 2), świątyni z dźwinogrodzkiego dziedzińca i uroczyska Onyfrievščina we Włodzimierzu Wołyńskim (ryc. 5) miało formę prostokąta ze skośnie ściętymi narożnikami. W przypadku dwóch ostatnich obiektów ścięte narożniki posiadały także ich prostokątne nawy. Świątynia ze wsi Bukivna składała się z deltoidalnej nawy, prostokątnego przedsionka i trapezowatego prezbiterium (ryc. 6). Cerkiew z uroczyska Carynka w Kryłosie została zbudowana na planie krzyża greckiego, a jej nawę główną i ramiona boczne zaopatrzono w wieloboczne apsydy (ryc. 7). Do świątyń wzniesionych na planie centralnym należy zaliczyć zaś budowlę poligonalną z wewnętrznym ambitem znaną z grodziska w Oleškivie (ryc. 8) i drewniany oktogon z uroczyska Voskresens’kie w Kryłosie (ryc. 9).

Świątynie drewniane Rusi Halickiej i Wołynia, poza planami, różniły się między sobą również sposobem fundamentowania. Przyciesie większości z nich posadowiono na kamiennych fundamentach lub na dużych głazach umieszczonych pod ich narożnikami. Pozostałe założono na warstwie gliny lub piasku. Prawdopodobnie wszystkie z omawianych cerkwi zbudowano w technice zrębowej.
Przy pozostałościach wielu świątyń natrafiono na fragmenty barwnie szkliwionych płytek ceramicznych, z których wykonane były ich posadzki. Poza okazami w kształcie trójkątów i kwadratów spotykano również egzemplarze o bardziej wyszukanej formie, służące do układania kompozycji figuralnych oraz okazy z dekoracją reliefową, wywodzące się ze sztuki romańskiej (ryc. 11-12). Na podstawie analogii etnograficznych można domyślać się, iż nawy interesujących nas świątyń przekrywano wielobocznymi, gontowymi kopułami bądź drewnianymi dachami namiotowymi lub dwuspadowymi.

Należy przypuszczać, że na rozwój wczesnośredniowiecznej, drewnianej architektury sakralnej południowo-zachodniej Rusi wpływ miało lokalne budownictwo mieszkalno-gospodarcze. Wydaje się również bardzo prawdopodobne, że miejscowi cieśle kopiowali niektóre rozwiązania przestrzenne zaobserwowane w architekturze kamiennej ziemi halickiej. Być może poligonalna forma świątyń z Oleškiva i uroczyska Voskresens’ke w Kryłosie związana był z próbą naśladowania znanych z Przemyśla i Halicza murowanych budowli centralnych, wywodzących się ze środkowoeuropejskiej architektury romańskiej.

Ryciny

01

Ryc. 1. Rekonstrukcja planów świątyń z Trepczy: 1 – cerkiew z XIII w.; 2 – cerkiew z XII w. (wg J. Ginalski 2002, s. 90, ryc. 31).

Ryc. 2. Rekonstrukcja bryły i planu cerkwi z uroczyska Piatnycke w Dźwinogrodzie według I.R. Mohytyča (wg L. Mackevij, R. Mogitič 2008, s. 455, rys. 2).

03

Ryc. 3. Rekonstrukcja planu cerkwi z Martynivki (wg I.R. Mogitič 1999, s. s. 4, ryc. 7).

04

Ryc. 4. Vasyliv. Grodzisko Zamčyšče Plan wykopu z widocznymi pozostałościami cerkwi (wg B. Tomenčuk 2008, s. 68, rys. 23).

05

Ryc. 5. Rekonstrukcja planu cerkwi drewnianej z Włodzimierza Wołyńskiego (wg I.R. Mogitič 1999, s. 4, ryc. 13).

06

Ryc. 6. Plan pozostałości cerkwi drewnianej we wsi Bukivna (wg B. Tomenčuk 2008, s. 299, rys. 159).

07

Ryc. 7. Rekonstrukcja planu cerkwi drewnianej z uroczyska Carynka w Kryłosie (wg I.R. Mogitič 1999, s. 4, ryc. 15).

08

Ryc. 8. Plan pozostałości cerkwi drewnianej w Oleškivie (wg B. Tomenčuk 2008, s. 247, rys. 115).

09

Ryc. 9. Rekonstrukcja planu i bryły drewnianego oktogonu z uroczyska Voskresens’ke w Kryłosie (wg Û.V. Lukoms’kij 2001, s. 295-296, ryc. 9-10).

10 kopia

Ryc. 10. Przykłady kształtów szkliwionych płytek posadzkowych z cerkwi w Oleškivie (wg B. Tomenčuk 2008, s. 260, rys. 121).

11

Ryc. 11. Rekonstrukcje medalionów z przedstawieniami figuralnymi z ceramicznej posadzki cerkwi w Oleškivie (wg B. Tomenčuk 2008, s. 261-262, rys. 122-123).

12

Ryc. 12. Przykłady płytek posadzkowych z ornamentem reliefowym z cerkwi na grodzisku Zamčyšče w Vasylivie (wg B. Tomenčuk 2008, s. 70, ryc. 25).

 

 

Ważniejsza literatura

Ginalski J., Dwa wczesnośredniowieczne drewniane obiekty sakralne na grodzisku „Horodyszcze”
w Trepczy koło Sanoka, „Rzeszowska Teka Konserwatorska”, 2002, t. III-IV, s. 83-98.

Swiesznikow I., Hupało W., Wyniki badań archeologicznych w Dźwinogrodzie w 1994 roku, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego”, 1995, t. XVI, s. 175-182.

Ioannisân O.M., Mogitič I.R., Svešnikov I.K., Cerkov’ Paraskevy Pâtnicy v Zvenigorode na Belke – Pamâtnik derevânnogo zodčestva domongol’skoj Rusi, „Pamâtniki kul’tury. Novye otkrytiâ. 1981”, 1983, s. 494-507.

Lukoms’kij Û.V., Voskresens’ka cerkva XII-XIII stolìt’ u Krilocì, „Zapiski Naukovogo tovaristva ìmenì Ševčenka”, 2001, t. ССХLI, s. 275-298.

Mackevij L., Mogitič R., Doslìdnik davn’oї arhìtekturi Ìvan Mogitič, „Materìali ì doslìdžennâ
z arheologìї Prikarpattâ í Voliní”, 2008, t. 12, s. 454-457.

Mogitič I.R., Arheologìčno vìdkritì derev’ânì cerkvi Galičini ì Volinì X-XIV ct., „Vìsnik Ìnstityty «Ukrzahìdproektrestavracìâ»”, 1999, t. 10, s. 3-14.

Peskova A.A., Raskopki pamâtnikov arhitektury XII v. v g. Vladimire-Volynskom, „Arheologičeskie otkrytiâ 1982 goda”, 1984, s. 315-316.

Tomenčuk B., Arheologìâ nekropolìv Galiča ì Galic’koї zemlì, Ìvano-Frankìvs’k, 2006.

Tomenčuk B., Arheologìâ gorodišč Galic’koї zemlì. Galic’ko-Bukovins’ke Prikarpattâ Materìali arheologìčnih doslìdžen’ 1976-2006 rr., Ìvano-Frankìvs’k, 2008.

Autor: Dominik Chudzik (OBA UW)

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: