Dodaj komentarz

Zarys stanu badań nad wczesnośredniowieczną murowaną architekturą sakralna Rusi Halickiej

Z obszaru Rusi Halickiej obecnie znane są relikty 14 świątyń murowanych, datowanych na okres od początku XII do połowy XIII w. Zdecydowana większość z nich, bo aż 10 obiektów (w tym jeden zachowany do dnia dzisiejszego), znajduje się na terenie zespołu osadniczego wczesnośredniowiecznego Halicz lub w jego okolicy. Pozostałe zabytki odkryto w Przemyślu, Dźwinogrodzie (rejon pustomycki w obwodzie lwowskim) i Wasyliwie nad Dniestrem (rejon zastawniański w obwodzie czerniowieckim).

Charakterystycznym aspektem wszystkich tych budowli jest fakt, że podobnie jak zabytki Rusi Zaleskiej, wzniesiono je ze starannie opracowanych, dość dużych bloków kamiennych (wapiennych, piaskowcowych, alabastrowych lub trawertynowych) spajanych dość chudą zaprawa wapienno-piaskową. Mury naziemne, a niekiedy również partie fundamentowe, układano w wątku opus emplectum. Cechy te w znaczący sposób odróżniają architekturę Rusi Czerwonej od budownictwa sakralnego większości pozostałych księstw ruskich.

W momencie, gdy w głównych grodach południowo-zachodniej Rusi rozwijała się architektura kamienna, to w Kijowie, Czernihowie, Perejasławiu Chmielnickim, Smoleńsku, Połocku czy Włodzimierzu Wołyńskim świątynie, jak i murowane obiekty rezydencjonalne oraz użytku publicznego, budowano głównie z plinty (płaskiej, dużej cegły typu bizantyńskiego) układanej zazwyczaj przez całą szerokość muru (tzw. wątek równorzędowy) i wiązanej grubą warstwą tłustej zaprawy wapiennej zmieszanej z szamotem. Technika ta, wywodząca się w prostej linii z architektury bizantyńskiej (głownie konstantynopolitańskiej), na której opierała swą działalność większość ruskich strzech budowlanych, nie przyjęła się jednak na południowo-zachodnich rubieżach państwa Rurykowiczów.

Fenomen odmienności wczesnośredniowiecznej architektury halickiej próbowano wyjaśnić już pod koniec XIX w. Bazując na analizie jedynego, zachowanego do dziś zabytku budownictwa Rusi Czerwonej – cerkwi św. Pantelejmona we wsi Szewczenkowie oraz wnioskując na podstawie odsłanianych przez siebie pozostałości innych cerkwi dawnego Halicza, ówcześni badacze, tacy jak Izydor Szaraniewicz, Józef Zachariewicz, Władysław Łuszczkiewicz, a w początkach XX w. również Józef Pełeński i Jarosław Pasternak, słusznie spostrzegli, że znaczący wpływ na rozwój halickiej szkoły architektonicznej wywarło budownictwo romańskie. Hipoteza ta znajdowała potwierdzenie nie tylko w stosowanych w architekturze omawianego obszaru technikach i materiałach budowlanych, lecz także w charakterze zdobiącego świątynie detalu architektonicznego. W drugiej połowie ubiegłego stulecia problematykę wpływów romańskich w architekturze Rusi Czerwonej poruszali, miedzy innymi, Paweł Rappoport i Michaił Karger, a następnie Oleg Ioannisjan oraz Jurij Łukomśkij.

Dzięki źródłom archeologicznym stwierdzić możemy, iż najliczniejszą grupę zabytków halickiej szkoły budowlanej stanową świątynie trójnawowe z czterema filarami podkopułowymi i trzema apsydami, wznoszone na planie krzyża wpisanego. Budowle tego typu, zwane w literaturze wschodnioeuropejskiej cerkwiami czterofilarowymi, były od XII w. najpopularniejszym typem obiektów sakralnych na terenie całej Rusi Kijowskiej. Dość często, szczególnie zaś w Kijowie, Czernihowie i Włodzimierzu Wołyńskim, od zachodu dodatkowo poprzedzono je narteksem (tak zwany wariant sześciofilarowy). Ich układ przestrzenny wywodzić należy z bizantyńskich kościołów krzyżowo-kopułowych, które na terenie Konstantynopola stały się szczególnie popularne po zakończeniu sporu ikonoklastycznego.

Jak wynika z obecnego stanu wiedzy najstarszym znanym nam zabytkiem murowanej architektury sakralnej południowo-zachodniej Rusi była cerkiew św. Jana Chrzciciela w Przemyślu ufundowana prawdopodobnie w pierwszej ćwierci XII w. przez księcia Wołodara Rościsławicza (według miejscowej tradycji cerkiew pochodzi z 1119 r.). Jej pozostałości zostały odkryte w 1961 r. podczas badań wykopaliskowych prowadzonych przez Andrzeja Żakiego na dziedzińcu przemyskiego zamku. Budowla ta zachowała się do naszych czasów jedynie w postaci niewielkich fragmentów murów zbudowanych z bloków kamiennych spajanych zaprawą, wypełnionych gruzem rowów fundamentowych i pozostałości posadzki wykonanej z układanych w kręgi płyt kamiennych (ryc. 1). Przybliżone wymiary świątyni wynosiły około 22,5 x 18 m. W trakcie prac natrafiono ponadto na luźne detale architektoniczne (miedzy innymi ciosy z fryzu arkadowego), pozostałości tynków pokrytych polichromią i szkliwione, ceramiczne płytki posadzkowe w kształcie trójkątnym oraz prostokątnym. Zdaniem odkrywcy świątynia była typową cerkwią czterofilarową. Posiadała trzy nawy zakończone apsydami i cztery filary, na których opierały się tambur wieńczącej ją kopuły. Od północnego zachodu do budowli przylegał niewielki przedsionek (tzw. pritwor). Według graficznej rekonstrukcji wyglądu świątyni jej ściany, zgodnie z tradycją staroruską, zwieńczone zostały półkolistymi, ślepymi łukami (tzw. zakamary), które warunkowały kolebkową formę dachów (ryc. 2).

Na omawianym obszarze pozostałości kolejnej kamiennej cerkwi czterofilarowej zostały odsłonięte w latach sześćdziesiątych XX w. przez Olega Ratycza na terenie tzw. grodu okolnego w Dźwinogrodzie. Świątynia posiadała wymiary 12,5 x 10,6 m, a od południowego zachodu przylegała do niej prostokątna przybudówka pełniąca być może funkcję kaplicy chrzcielnej. Cerkiew ta, nosząca według Wiery Hupało wezwanie Przenajświętszej Bogurodzicy, wchodziła w skład większego zespołu architektonicznego, do którego należała również kamienna budowla rezydencjonalna i domniemana kaplica grobowa (ryc. 3). Wydaje się najbardziej prawdopodobne, iż cały kompleks o charakterze pałacowo-sakralnym powstał za panowania Wołodymirki Wołodarowicza (syna księcia Wołodara) w okresie, gdy Dźwinogród był stolicą udzielnego księstwa (lata 1124–1144).

Po przeniesieniu w 1144 r. ośrodka stołecznego tej części Rusi do Halicza również i w tym grodzie zaczęły pojawiać się świątynie czterofilarowe wznoszone w technice opus emplectum przy użyciu starannie opracowanych ciosów wapiennych. Wśród nich wymienić należy cerkiew Spasa (Zbawiciela/Przemienienia Pańskiego) wzmiankowaną w Latopisie Kijowskim pod rokiem 1153. Jej pozostałości zostały odkryte w 1879 r. przez Izydora Szaraniewicza i Leona Ławreckiego na terenie dzisiejszej wsi Szewczenkowie (ryc. 4). Budowla ta, wzniesiona zapewne w latach czterdziestych XII stulecia, posiadała interesujący system podłużnych ław fundamentowych przebiegających pod filarami podkopułowymi. Należy zaznaczyć, że rozwiązanie to, występujące powszechnie, choć w nieco odmiennej formie, w jedenastowiecznej architekturze ruskiej, około połowy XII w. było już anachronizmem.

Nową kartę w historii architektury monumentalnej południowo-zachodnich rubieży państwa Rurykowiczów otwiera niewątpliwie budowa halickiego soboru Uspieńskiego (Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy). Świątynia ta, wzniesiona około połowy XII w., była najważniejszą budowlą sakralną na terenie całej Rusi Czerwonej. Jej relikty zostały odkryte przez Jarosława Pasternaka w 1936 r. na terenie współczesnej wsi Kryłos. Tam też we wczesnym średniowieczu znajdowała się centralna, książęca część potężnego kompleksu grodowego o charakterze protomiejskim, jakim w drugiej połowie XII i w pierwszej połowie XIII w. był Halicz. Jak wynika z zachowanych pozostałości sobór miał wymiary 32,4 x 37,5 m. Zasadniczo była to budowla z trzema apsydami i czterema podporami podkopułowymi (w tym przypadku w postaci okrągłych w planie kolumn), jednakże otoczona tzw. galeriami, dzięki którym mogła pomieścić większa liczbę wiernych (ryc. 5). Podobnie jak w cerkwi Spasa, także i tu zastosowano system fundamentów taśmowych, w tym przypadku zarówno podłużnych, jak i poprzecznych. Według Jurija Łukomśkiego i Wasyla Petryka halicką katedrę wieńczyła nie jedna, lecz aż pięć kopuł (ryc. 6). Największa, centralna, wsparta była bezpośrednio na filarach wewnętrznych, pozostałe cztery rozmieszczono zaś w narożach budowli. Taki sposób kreacji przestrzeni sakralnej znajduje dobre analogie na innych terenach Rusi, czego przykładem mogą być cerkwie z galeriami znane m.in. z Kijowa (cerkiew Dziesięcinna z końca X w., sobór Mądrości Bożej z lat trzydziestych XI w., jedenastowieczna cerkiew odkryta przy ul. Władymirskiej), Nowogrodu Wielkiego i Połocka (jedenastowieczne sobory sofijskie) czy też z Czernihowa (sobór św. św. Borysa i Gleba z lat dwudziestych XII w. oraz cerkiew Zwiastowania Bogurodzicy wybudowana w 1186 r.).

Romanizujące cerkwie, których układ przestrzenny wzorowany był na wywodzących się z tradycji wschodniej świątyniach na planie krzyża wpisanego, wznoszono na Rusi Halickiej również w drugiej połowie XII i w pierwszej połowie XIII w. Reprezentowały je niewielka cerkiew kamienna z podhalickiego uroczyska Cwyntaryśka pochodząca z drugiej połowy XII w. i istniejąca do dziś cerkiew św. Pantelejmona w Szewczenkowie ufundowana około roku 1200 (ryc. 7–8). Fundamenty analogicznej świątyni, datowanej przez Olega Ioannisjana na pierwszą ćwierć XIII stulecia, odsłonięto również w Wasyliwie nad Dniestrem (ryc. 9). Dwie ostatnie z wymienionych budowli wyróżniają się na tle architektury ruskiej specyficzną konstrukcją filarów podkopułowych. W przypadku podhalickiej cerkwi pod wezwaniem św. Pantelejmona tradycyjne podpory wewnętrzne, przybierające w rzucie poziomym zarys krzyża greckiego, zostały w znacznym stopniu rozbudowane. Zaopatrzono je w liczne prostokątne załomy murów, przez co w planie uzyskały one dość skomplikowany, schodkowaty kształt. W ten sam sposób potraktowano również miejsca połączeń apsyd. Dodatkowe załamania murów uzyskały także wewnętrzne lizeny. Zdaniem Olega Ioannisjana użycie w cerkwi św. Pantelejmona wielouskokowych filarów łączyć należy z wpływami architektury późnoromańskiej, w której tego typu podpory były bardzo popularne i wiązały się z użyciem systemu gurtów oraz żeber sklepiennych. Nie jest więc wykluczone, że w świątyni tej po raz pierwszy na terenie Rusi Kijowskiej zastosowano sklepienia krzyżowo-żebrowe. Należy przypuszczać, iż innowacja ta dotarła na południowo-zachodnie rubieże państwa Rurykowiczów z Europy Środkowej za pośrednictwem budowniczych wywodzących się z późnoromańskich strzech budowlanych związanych, być może, ze środowiskiem cysterskim. Dodatkowe, skierowane w stronę przestrzeni podkopułowej, prostokątne występy filarów świątyni w Wasyliwie pozwalają przypuszczać, iż w budowli tej zastosowano zdwojone, uskokowe łęki sklepienne, co z kolei wskazywać może, że cerkiew ta posiadała dość wysoko osadzony, a jednocześnie stosunkowo wąski tambur kopuły. Znaczną wysokość tej budowli potwierdzają także silnie wysunięte pilastry ścian wewnętrznych i podstawy filarów, które posadowiono o metr głębiej, niż fundamenty murów obwodowych.

Dalszą ewolucję świątyń czterofilarowych na terenie Halicza potwierdzają fundamenty, wzniesionej prawdopodobnie w drugiej ćwierci XIII w., cerkwi pod wezwaniem św. Cyryla Aleksandryjskiego (lub św. św. Cyryla i Metodego) odsłonięte na uroczysku Kyryliwka w pobliżu wsi Szewczenkowie (ryc. 10). Podobnie, jak w przypadku świątyni w Wasyliwie, jej korpus nawowy został znacznie wydłużony. Jednakże najbardziej charakterystyczna cecha tej budowli było zastosowanie silnie wysuniętych do wnętrza nawy masywnych połączeń apsyd, co sugeruje, iż bezpośrednio przed częścią ołtarzową umieszczono zapewne trzecią, dodatkową parę filarów. Pod tym względem ściśle nawiązuje ona do znanych ze Smoleńska i Połocka tzw. cerkwi wieżopodobnych, charakteryzujących się znaczną wysokością oraz spiętrzoną, monumentalną bryłą. U podstaw bębnów kopuł takich świątyń znajdowało się zazwyczaj kilka poziomów, często dodatkowo profilowanych, ślepych łuków nazywanych kokosznikami. W przeciwieństwie do zakamar łęki te zasadniczo pozbawione były znaczenia konstrukcyjnego i niemal wyłącznie pełniły funkcję dekoracyjne. Budowle tego typu wznoszono na Rusi w drugiej połowie XII i w pierwszej połowie XIII w. Dowodzą one, iż w tym czasie ruscy architekci zaczęli już w znaczący sposób odstępować od utartych, zaadoptowanych bezpośrednio z Bizancjum kanonów architektonicznych, do których wplatano od tej pory miejscowe rozwiązania techniczne oraz stylistyczne. Zdaniem Jurija Łukomśkiego plan cerkwi z uroczyska Kyryliwka powtarzać miała nieukończona świątynia z podhalickiego uroczyska Carynka, budowę której przerwał być może najazd tatarski z 1241 r.

Na Rusi Halickiej wznoszono również świątynie kamienne, których plan należy wywodzić nie z architektury rusko-bizantyńskiej, lecz romańskiej. Należą do nich, na przykład, dwa tetrakonchosy (budowle centralne z czterema symetrycznie rozmieszczonymi apsydami) odkryte w okolicach Halicza (ryc. 11). Większość badaczy inspiracji dla tych obiektów poszukuje w romańskiej architekturze Królestwa Węgier, gdzie od XI do XIII w. podobne świątynie wznoszono na terenie Siedmiogrodu, Słowacji i Niziny Węgierskiej. Biorąc pod uwagę te analogie można przypuszczać, iż obydwa ruskie tetrakonchosy wzniesiono w pierwszej połowie XIII w., a więc w okresie wzmożonych wpływów politycznych państwa węgierskiego w ziemi halickiej. Z oddziaływaniami zachodnioeuropejskimi łączyć należy również plany dwóch świątyń rotundowych (ryc. 12-13) – przemyskiego kościoła św. Mikołaja (który według najnowszych ustaleń Zbigniewa Pianowskiego i Michała Proksy mógł zostać wzniesiony w drugiej połowie XII w.) i halickiej cerkwi Proroka Eliasza (pochodzącej prawdopodobnie z przełomu XII i XIII stulecia). Pierwszą z nich, pomimo zastosowania dookolnego, kolumnowego obejścia, zaliczyć można do tzw. rotund prostych, bardzo popularnych w kręgu średniowiecznej cywilizacji łacińskiej. Nietypowa forma drugiej, składającej się z okrągłej nawy, półkolistej apsydy osadzonej na krótkim prezbiterium i czworobocznego przedsionka (być może zwieńczonego dwu lub trójkondygnacyjną wieżą), znajduje najbliższe analogie w kościołach centralnych z Przedniej Kopaniny i Góry Říp w Czechach (pierwsza połowa XII w.) oraz w rotundzie św. Prokopa w Strzelnie (druga połowa XII w.).

Z architekturą romańską wiązać należy także świątynię pod wezwaniem Zwiastowania MMP, której pozostałości zarejestrowano na uroczysku Cerkwyśka w Kryłosie (ryc. 14). Nie posiadała ona filarów podkopułowych i składała się z pojedynczej, prostokątnej nawy, krótkiego prezbiterium i półkolistej apsydy. Pod względem planu ściśle nawiązywała więc do niewielkich kościołów jednonawowych z terenu Europy Środkowej, które ze względu na nieskomplikowaną formę były od przełomu XII i XIII w. jednym z najpopularniejszych typów świątyń parafialnych. Zdaniem badaczy ukraińskich budowla z uroczyska Cerkwyśka pełniła funkcję kościoła obrządku łacińskiego i została wzniesiona w latach 1215-1219, czyli w okresie, gdy Halicz znajdował się pod okupacją wojsk polsko-węgierskich.

Oczywiście, poza planami niektórych świątyń i stosowanymi technikami budowlanymi, wpływy romańskie w budownictwie Rusi Halickiej manifestowały się również w charakterze dekoracji architektonicznej. Najlepszym tego przykładem jest zachowany do dziś, typowo romański, kolumnowy portal główny cerkwi św. Pantelejmona (ryc. 15). Do kanonu sztuki romańskiej zaliczyć należy również liczne detale architektoniczne odkryte przy pozostałościach soboru Zaśnięcia Bogurodzicy (w tym interesującą relief przedstawiający smoka, pochodzący być może z nadproża portalu bocznego), czy nieco zbarbaryzowany motyw palmetowy z wałków archiwolty cerkwi Proroka Eliasza znajdujący pierwowzory w dwunastowiecznej sztuce węgierskiej.

Podsumowując, sakralna architektura murowana Rusi Czerwonej łączy w sobie cech bizantyńsko-ruskie i łacińskie. Wydaje się przy tym najbardziej prawdopodobne, iż romańskie strzechy budowlane, które kształtowały rozwój halickiej szkoły architektonicznej przybyły tu z Europy Środkowej, zapewne z terenów położonych najbliżej południowo-zachodnich granic państwa Rurykowiczów, a więc z obszaru Małopolski i Węgier, a być może także z Czech. Należy również zaznaczyć, iż budownictwo kamienne Rusi Halickiej odegrało ważną rolę w rozwoju architektury monumentalnej innych ziem ruskich. W pierwszej połowie XIII w. romanizująca architektura sakralna i rezydencjonalna pojawia się także na Wołyniu, czego przykładem może być Chełm doby Daniela Romanowicza. Nie jest ponadto wykluczone, iż genezy architektury kamiennej w Księstwie Rostowsko-Suzdalskim również należy upatrywać w budownictwie halickim. Zdaniem Olega Ioannisjana około połowy XII w. część działającej w Haliczu romańskiej strzechy budowlanej została przekazana przez Wołodymirka Wołodarowicza swojemu sojusznikowi – Jerzemu Dołgorukiemu, co zapoczątkować miało rozwój budownictwa kamiennego w odległej Rusi Zaleskiej.

01

Ryc. 1. Plan cerkwi św. Jana Chrzciciela w Przemyślu (wg A. Żaki 1969, s. 49, ryc. a).

02

Ryc. 2. Rekonstrukcja bryły cerkwi św. Jana Chrzciciela w Przemyślu (wg A. Żaki 1969, s. 50, ryc. b).

Ryc. 3. Plan kompleksu rezydencjonalno-sakralnego w Dźwinogrodzie: 1 – cerkiew kamienna;  2 – kaplica chrzcielna; 3 – kaplica grobowa; 4 – pałac; 5 – drewniane budowle rzemieślniczo-mieszkalne; 6 – pozostałości podstawy kamiennego słupa; a – skupiska kamieni; b – rowy fundamentowe; c – pojedyncze kamienie; d – pochówki; e – rekonstrukcje zabudowy drewnianej  (wg В. Гупало 2010, s. 179, ryc. 6).

Ryc. 3. Plan kompleksu rezydencjonalno-sakralnego w Dźwinogrodzie: 1 – cerkiew kamienna;
2 – kaplica chrzcielna; 3 – kaplica grobowa; 4 – pałac; 5 – drewniane budowle rzemieślniczo-mieszkalne; 6 – pozostałości podstawy kamiennego słupa; a – skupiska kamieni; b – rowy fundamentowe; c – pojedyncze kamienie; d – pochówki; e – rekonstrukcje zabudowy drewnianej
(wg В. Гупало 2010, s. 179, ryc. 6).

Ryc. 4. Rekonstrukcja planu cerkwi Zbawiciela odkrytej we wsi Szewczenkowie (wg О.М. Иоаннисян 1988, s. 42, ryc. 3).

Ryc. 4. Rekonstrukcja planu cerkwi Zbawiciela odkrytej we wsi Szewczenkowie (wg О.М. Иоаннисян 1988, s. 42, ryc. 3).

Ryc. 5. Plan halickiego soboru Zaśnięcia Bogurodzicy (wg E. Kubica 1996, s. 144, ryc. 14).

Ryc. 5. Plan halickiego soboru Zaśnięcia Bogurodzicy (wg E. Kubica 1996, s. 144, ryc. 14).

Ryc. 6. Rekonstrukcja bryły halickiego soboru Zaśnięcia Bogurodzicy (wg Ю.В. Лукомський,  В. Петрик 1997, s. 89, ryc. 5).

Ryc. 6. Rekonstrukcja bryły halickiego soboru Zaśnięcia Bogurodzicy (wg Ю.В. Лукомський,
В. Петрик 1997, s. 89, ryc. 5).

Ryc. 7. Plan cerkwi św. Pantelejmona w Szewczenkowie (E. Kubica 1996, s. 141, ryc. 10).

Ryc. 7. Plan cerkwi św. Pantelejmona w Szewczenkowie (E. Kubica 1996, s. 141, ryc. 10).

08

Ryc. 8. Obecny wygląd cerkwi św. Pantelejmona w Szewczenkowie (http://youroute.ru/countries/ ukraina/regions/ivano-frankovskaya-oblast/places/pantelejmonovskaya-cerkov/, dostęp: 1 kwietnia. 2012 r.).

Ryc. 9. Plan cerkwi kamiennej w Wasyliwie nad Dniestrem (wg О.М. Иоаннисян 1988, s. 57, ryc. 2).

Ryc. 9. Plan cerkwi kamiennej w Wasyliwie nad Dniestrem (wg О.М. Иоаннисян 1988, s. 57, ryc. 2).

Ryc. 10. Plan fundamentów halickiej cerkwi z uroczyska Kyryliwka odsłoniętych podczas prac Jurija Łukomśkiego w latach 1982-1984 (wg Ю.В. Лукомський 1998, s. 597, ryc. 2).

Ryc. 10. Plan fundamentów halickiej cerkwi z uroczyska Kyryliwka odsłoniętych podczas prac Jurija Łukomśkiego w latach 1982-1984 (wg Ю.В. Лукомський 1998, s. 597, ryc. 2).

Ryc. 11. Plany tetrakonchosów z okolic Halicza (wg О.М. Иоаннисян 1996, s. 171, ryc. 15).

Ryc. 11. Plany tetrakonchosów z okolic Halicza (wg О.М. Иоаннисян 1996, s. 171, ryc. 15).

Ryc. 12. Rekonstrukcja bryły rotundy św. Mikołaja w Przemyślu (wg Z. Pianowski, M. Proksa 2008,  s. 71, ryc. 75).

Ryc. 12. Rekonstrukcja bryły rotundy św. Mikołaja w Przemyślu (wg Z. Pianowski, M. Proksa 2008,
s. 71, ryc. 75).

Ryc. 13. Plan fundamentów halickiej cerkwi św. Proroka Eliasza (wg М.К. Каргер 1960, s. 70, ryc. 35).

Ryc. 13. Plan fundamentów halickiej cerkwi św. Proroka Eliasza (wg М.К. Каргер 1960, s. 70, ryc. 35).

Ryc. 14. Plan świątyni Zwiastowania NMP w Haliczu (wg E. Kubica 1996, s. 142, ryc. 12).

Ryc. 14. Plan świątyni Zwiastowania NMP w Haliczu (wg E. Kubica 1996, s. 142, ryc. 12).

Ryc. 15. Portal zachodni cerkwi św. Pantelejmona w Szewczenkowie (wg M. Smorąg-Różycka 2001, ryc. 6).

Ryc. 15. Portal zachodni cerkwi św. Pantelejmona w Szewczenkowie (wg M. Smorąg-Różycka 2001, ryc. 6).

 

Wykaz ważniejszej literatury

Kubica E.
1996 Katalog zabytków wczesnośredniowiecznej architektury monumentalnej Małopolski, Rusi Halickiej i Wołynia, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego”,
t. XVII, s. 131-189.

Pasternak J.
1938 Katedra halicka w Kryłosie, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury”, R. VI, nr 1, marzec, s. 57-65.

Pełeński J.
1914 Halicz w dziejach sztuki średniowiecznej, Kraków.

Pianowski Z., Proksa M.
2008 Najstarsze Budowle Przemyśla. Badania archeologiczno-architektoniczne do roku 2006, Rzeszów.
2010 Rotunda św. Mikołaja pod prezbiterium katedry przemyskiej. Badania archeologiczno-architektoniczne w latach 1961 i 1996-2001, [w:] „Przemyśl wczesnośredniowieczny”, red.
E. Sosnowska, Warszawa, s. 330-347.

Smorąg-Różycka M.
2001 L’Architecture sacrale orthodoxe de Galicie-Volhynie du XIIIe siècle: une synthèse des formes traditionnelles Byzantines et romanes?, “Bizantina et Slavica Cracoviensis”, t. III, s. 181-192.

Świechowski Z.
2009 Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa.

Tomaszewski A.
1974 Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk.

Żaki A.
1969 Przemyska cerkiew księcia Wołodara w świetle źródeł pisanych i archeologicznych, „Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych PAN, Oddział w Krakowie”, t. 12, z. 1, styczeń – czerwiec 1968, s. 47-50.

Диба Ю., Петрик В.
1999 До проблеми графiчной реконструкцiї церкви Пророка Іллі у княжому Галичі, „Вісник Інституту Укрзахідпроектреставрація”, t. 10, s. 15-26.

Гупало В.
2010 До питання про планувальну структуру та забудову східної частини окольного города Звенигорода на Білці, „Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття
і Волині”, t. 14, s. 172-203.

Иоаннисян О.М.
1982 Центрические постройки в галицком зодчестве XII в., „Краткие сообщения Института археологии Академии Наук СССР”, t. 172, s. 39-46.
1983 Новые исследования одного из памятников галицкого зодчества XII века, „Советская археология”, t. 1, s. 231-244.
1988 Основные этапы развития галицкого зодчества, [w:] „Древнерусское искусство. Художественная культура X – первой половины XIII в.”, red. А.И. Комеч, О.И. Подобедова, Москва, s. 41-58.
1994 Храмы-ротонды в древней Руси [w:] „Иерусалим в русской культуре”, red. А. Баталов,
А. Лидов, Москва, s. 100-121.
1996 Польско-русская и венгерско-русская границы в XI-XIII веках и их отображение
в развитии средневековой архитектуры, [w:] „Początki sąsiedztwa. Pogranicze etniczne polsko-rusko-słowackie w średniowieczu”, red. M. Parczewski, Rzeszów, s. 157-178.

Каргер М.К.
1960 Основные итоги раскопок древнего Галича в 1955 году, „Краткие сообщения Института археологии Академии Наук СССР”, t. 81, s. 61-71.

Лукомський Ю.В.
1998 Білокам’яний храм на передмісті давнього Галича, „Записки Наукового товариства імені Шевченка”, t. ССХXXV, s. 594-607.

Лукомський Ю.В., Петрик В.
1997 Успенський собор княжого Галича iсторя вивченнiя та новi дослiдженнiя „Вісник Інституту Укрзахідпроектреставрація”, t. 8, s. 83-92.

Раппопорт П.А.
1954 Холм, „Советская археология”, t. XX, s. 313-323.
1982 Русская архитектура X – XІІІ вв. Каталог памятников, Ленинград.
1985 Архитектура, [w:] „Древняя Русь. Город, замок, село”, red. Б.А. Рыбаков, Москва, s. 154-167.
1986 Зодчество Древней Руси, Ленинград.

 

Autor: Dominik Chudzik (OBA UW)

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: