Dodaj komentarz

Architektura cerkiewna Włodzimierza Wołyńskiego w XII – XIII w.

Z terenu Włodzimierza Wołyńskiego i z jego najbliższej okolicy znanych jest obecnie siedem zabytków architektury sakralnej pochodzących z XII i XIII stulecia, z których dwa (cerkiew św. Bazylego Wielkiego i sobór Zaśnięcia Bogurodzicy) zachowały się do dnia dzisiejszego. Niemal wszystkie z nich, bo aż sześć obiektów, wzniesiono z cegły, a tylko jeden (świątynia z uroczyska Onufriewszczyna) z drewna. Według większości badaczy początki architektury monumentalnej w stołecznym grodzie Rusi Wołyńskiej sięgają połowy XII w. i wiązać je należy z panowaniem księcia Mścisława Izjasławicza (ok. 1125-1170).

Do najstarszych zabytków architektury murowanej Włodzimierza Wołyńskiego należy sobór pod wezwaniem Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy wzniesiony w latach 1156-1160 r. (ryc. 1-2). Świątynia ta kilkakrotnie wzmiankowana jest w źródłach pisanych. Na przykład w Latopisie Nikonowskim, pod rokiem 1160, przeczytać możemy, że książę Mścisław Izjasławicz ukrasił malowidłami świętą cerkiew we Włodzimierzu Wołyńskim i wspaniale przyozdobił ją świętymi, i drogimi ikonami, księgami, wieloma [innymi] rzeczami cudnymi, świętymi naczyniami złotymi, i srebrnymi z bisiorem oraz kamieniami drogimi. Latopis Kijowski wzmiankuje natomiast, iż w 1170 r. zmarł kniaź Mścisław 19 dnia miesiąca sierpnia. I obrządziwszy ciało jego, z czcią wielką i z pieniem pobożnym położyli je w [cerkwi] Świętej Bogurodzicy, w biskupiej, którą sam był zbudował we Włodzimierzu.

Pod względem planu sobór jest dużą cerkwią trójnawową (wymiary: 34,7 x 20,6 m) z trzema apsydami, czterema filarami podkopułowymi i przylegającym od zachodu narteksem (tzw. wariant sześciofilarowy). Ten, najczęściej spotykany na terenie Rusi Kijowskiej, typ budowli sakralnej wywodzi się bezpośrednio z tradycji bizantyńskich kościołów krzyżowo-kopułowych. Włodzimierską katedrę wzniesiono z tzw. plinty (duża, płaska cegła typu bizantyńskiego) o średnich wymiarach 32,5-35,5 x 22-23 x 4,5 cm. Część cegieł posiadała na najszerszych powierzchniach faliste, równoległe linie lub odciśnięte przed wypaleniem znaki w kształcie dwuzębów, związane zapewne z panująca wówczas na Rusi dynastią Rurykowiczów. Do wiązana plint użyto zaprawy wapiennej schudzonej dużą ilością ceglanego szamotu, co nadało spoiwu różowe zabarwienie. Mury soboru (o grubości 1,5-1,7 m) zbudowano w wątku nazywanym w rosyjskiej literaturze przedmiotu równorzędowym. Oznacza to, że szerokość warstw zaprawy (tzw. fug) była w przybliżeniu równa grubość cegieł. W górnych partiach cerkwi zamurowano duże, baniaste naczynia gliniane zwane gołosnikami. Ich odsłonięte wylewy skierowane były w stronę wnętrza budowli. Naczynia te, znane również z innych budowli sakralnych z terenów Rusi i Cesarstwa Bizantyńskiego, służyły poprawieniu akustyki wewnątrz świątyń (stąd ich nazwa!), a jednocześnie zmniejszały ciężar sklepień oraz koron murów ścian obwodowych, w których zazwyczaj je umieszczano. Wnętrze soboru zdobiły posadzki wykonane z pokrytych kolorowym szkliwem płytek ceramicznych i barwne malowidła, na których pozostałości natrafiono w części ołtarzowej oraz w ościeżach otworów okiennych. Oryginalne dwunastowieczne mury cerkwi zachowały się do wysokości 18,5 m. Nie przetrwał natomiast pierwotny systemy sklepień, który uległ zniszczeniu jeszcze XVII stuleciu. Około połowy XVIII w. świątynia została gruntownie przebudowana. Pod koniec XIX stulecia władze carskie, zdając sobie sprawę z wybitnej wartości historycznej i duchowej włodzimierskiej katedry, podjęły decyzję o przywróceniu jej formy zbliżonej do początkowej. Zadanie renowacji i rekonstrukcji zabytku zlecono architektowi G.I. Kotowowi, a owoc jego pracy do dziś możemy podziwiać we Włodzimierzu Wołyńskim. Dokładne dane na temat architektury omawianej cerkwi zawdzięczamy natomiast P.A Rappoportowi i A.A. Peskowej, którzy w latach siedemdziesiątych oraz osiemdziesiątych ubiegłego stulecia przeprowadzili przy niej badania wykopaliskowe.

Bardzo podobny układ przestrzenny, co sobór Zaśnięcia Bogurodzicy, cechował budowlę sakralną odkrytą na uroczysku Staraja Kafedra w położonej około kilometra na zachód od Włodzimierza wsi Fedoriwka (ryc. 3). Całkowite wymiary świątyni wynosiły 25,35 x 17,05 m. Budowla ta, datowana na drugą połowę XII w., prawdopodobnie wchodziła w skład monastyru żeńskiego pod wezwaniem św. Teodora Studyty lub, co wydaje się bardziej prawdopodobne, św. Teodory Sołuńskiej. Jej relikty były badane po raz pierwszy w 1886 r. przez A.W Prachowa. Odsłonił on wówczas dość dobrze zachowane ściany świątyni, których wysokości przekraczała miejscami 2 m. Odkrywca cerkwi nie opublikował jednak wyników swoich prac, a pozostałości odkopanych ścian nie zostały w żaden sposób zabezpieczone. Dopiero w 1916 r. podjęto decyzję o powtórnym zasypaniu niszczejących reliktów świątyni. Badania weryfikacyjne budowli przeprowadził w latach siedemdziesiątych XX stulecia P.A. Rappoport. Niestety do tego czasu z zabytku zachowały się niemal wyłącznie same fundamenty. Cerkiew z Fedoriwki, podobnie jak włodzimierski sobór, została wzniesiona z plinty łączonej zaprawą wapienno-szamotową i układanej w wątku równorzędowym. Większość cegieł posiadała wymiary 26,5 x 21,5 x 4,5 cm, lecz dość licznie występowały też egzemplarze o parametrach wynoszących 30-31 x 25-26 x 5-7 cm. Poza standardowymi plintami, wykonanymi z glin żelazistych i wypalonych na kolor brunatny-ceglasty, w trakcie badań wykopaliskowych natrafiono również na egzemplarze uformowane z glin białych (około 25-30% wszystkich okazów) o barwie żółtej lub kremowej. Prawdopodobnie tworzyły one kontrastujące wzory urozmaicające monotonię ceglanych ścian. Około 5% plint posiadało, na jednej z najszerszych płaszczyzn, równoległe linie faliste (ryc. 4). Z cegieł wzniesiono nie tylko mury naziemne, lecz także fundamenty świątyni. Uznać to można za ewenement, gdyż w tym czasie na Rusi budowano je najczęściej z kamieni polnych, rzecznych lub łamanych. Należy zwrócić również uwagę na fakt, iż w omawianym zabytku zastosowano dość skomplikowany układ wewnętrznych ław fundamentowych. Przecinały one korpus nawowy budowli wzdłuż i wszerz, krzyżując się w miejscach posadowienia filarów wewnętrznych. Nadawało to podporom podkopułowym większą wytrzymałość na naprężenia sił pionowych generowanych przez system sklepień.

Poniżej pozostałości cerkwi z Fedoriwki zarejestrowano relikty starszej, nigdy nieukończonej świątyni (ryc. 5). Zapewne miała być ona niewielką (wymiary: 13,3 x 13,2 m), trójapsydową budowlą sakralną bez filarów wewnętrznych, otoczoną z trzech stron tzw. galeriami (zazwyczaj jednokondygnacyjne, podłużne pomieszczenia otaczające cerkiew od północy, zachodu i południa). Jej budowę przerwano po wymurowaniu niezbyt solidnych, wapiennych fundamentów i ułożeniu fragmentu przyziemnej części ściany apsydy centralnej. O niedokończeniu obiektu świadczy brak nawarstwień związanych ze wznoszeniem wyższych partii murów i nieobecność materiału rozbiórkowego, który zapewne zostałby użyty wtórnie przy budowie młodszej cerkwi. Niezwykły wydaje się również fakt, iż mury naziemne apsydy zaczęto wznosić nie z tradycyjnych plint, lecz przy użyciu cienkich płytek ceramicznych zbliżonych do tych, jakie stosowano do układania posadzek. Okoliczności przerwania budowy starszej świątyni z uroczyska Staraja Kafedra nie są do końca jasne. Być może jego przyczyną był przejściowy brak funduszy lub nieobecność wykwalifikowanej ekipy rzemieślników, co po części tłumaczyłoby użycie niestandardowych i słabych jakościowo materiałów budowlanych.

Jeszcze inny plan posiadała budowla sakralna, datowana na drugą połowę XII lub sam początek XIII w., odkryta w 1955 r. w trakcie prac M.K. Kargera w pobliżu istniejącej do dziś cerkwi św. Bazylego Wielkiego (ryc. 6). Posiadała ona trzy apsydy i cztery filary podkopułowe. Pozbawiona była jednak narteksu, a przed jej częścią ołtarzową umieszczono dodatkową parę podpór, co upodabniało ją do tzw. cerkwi wieżopodobnych charakterystycznych dla budownictwa ruskiego z drugiej połowy XII – początku XIII w. Wymiary budowli wynosiły 28,2 x 20,7 m. Również i ona została zbudowana ze żłobkowanej plinty (w tym przypadku o wymiarach 33-34 x 25-26 x 5-5,6 cm) spojonej różową zaprawą wapienno-szamotową i ułożonej w wątku równorzędowym. Świątynia wyróżniała się nadzwyczaj grubymi murami (2-2,3 m), potężnymi fundamentami i bardzo masywnymi, kwadratowymi w planie, podstawami filarów wewnętrznych. Cechy te bez wątpienia świadczą o znacznej wysokości budowli i dodatkowo potwierdzają jej związek ze świątyniami o spiętrzonej, strzelistej kompozycji bryły. Posadzki cerkwi wykonano z barwnie szkliwionych płytek ceramicznych w kształcie kwadratów, prostokątów, rombów i trójkątów, a ściany wewnętrzne pokryto tynkami ozdobionymi następnie polichromią. Przy pozostałościach budowli zarejestrowano fragmenty blach ołowianych z pokrycia dachowego i kawałki okrągłych szkieł okiennych. Jak wynika z rezultatów badań wykopaliskowych cerkiew została zniszczona przez pożar, który wybuchł zapewne w XIII stuleciu.

Najstarsze świątynie murowane Włodzimierza Wołyńskiego wzniesiono więc przy użyciu technik i materiałów budowlanych charakterystycznych dla dwunastowiecznej architektury większości ziem Rusi Kijowskiej. W tym kontekście niezwykle istotne wydaje się wykorzystanie w stołecznym grodzie Wołynia plint posiadających na powierzchniach faliste żłobkowanie, charakterystyczne dla cegieł z Perejasławia Chmielnickiego. Na związek architektury włodzimierskiej z perejasławską strzechą budowlaną wskazują również plany omawianych świątyń. Układ przestrzenny nieukończonej budowli z Fedoriwki mógł być wzorowany na planie znanej z Perejasławia cerkwi św. Andrzeja (koniec XI w.). Masywne, kwadratowe w zarysie filary podkopułowe świątyni odkrytej przy cerkwi św. Bazylego znajdują analogie w perejasławskim soborze św. Michała (1089 r.). Liczne podobieństwa w architekturze monumentalnej Włodzimierza i Perejasławia Chmielnickiego bez wątpienia związane są osobą, wspominanego już wyżej, księcia Mścisława Izjasławicza, który zanim objął władzę na Rusi Wołyńskiej wcześniej zasiadał na tronie perejasławskim. W tych okolicznościach wydaje się bardzo prawdopodobne, że w celu aktywizacji budownictwa murowanego na Wołyniu sprowadził on do swej nowej stolicy rzemieślników budowlanych pracujących wcześniej w Perejasławiu. Należy przy tym zaznaczyć, iż proporcje planów soboru Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy i młodszej cerkwi z Fedoriwki wskazują także na ich związki z architekturą kijowską oraz czernihowską. Dodatkowe podpory przed częścią ołtarzową budowli odsłoniętej przy cerkwi św. Bazylego w pewnym stopniu nawiązują natomiast do dzieł smoleńskiej i połockiej strzechy budowlanej.

Z XII stulecia prawdopodobnie pochodziła również niewielka cerkiew drewniana, której pozostałości zarejestrowano na uroczysku Onufriewszczyn w trakcie prac A.A Peskowej z 1982 r. Budowla ta zachowała się w postaci silnie zniszczonej warstwy archeologicznej zawierającej dużą liczbę szkliwionych płytek posadzkowych ułożonych pierwotnie na wapiennym podkładzie. Przybliżone wymiary cerkwi wynosiły około 15 x 10 m. Według I.R. Mohytycza miała się ona składać z prostokątnej nawy ze ściętymi narożnikami i zamkniętego trójbocznie prezbiterium (ryc. 7). Pod względem planu nawiązywałaby ona wówczas do wczesnośredniowiecznych świątyń drewnianych Rusi Halickiej, w szczególności zaś do cerkwi z dźwinogrodzkiego dziedzińca i starszej budowli sakralnej z grodziska Horodyszcze w Trepczy koło Sanoka. Na podstawie nazwy uroczyska, na którym zarejestrowano pozostałości omawianej świątyni, wnioskować można, iż nosiła ona wezwanie św. Onufrego.

Zasadnicza zmiana w budownictwie sakralnym Włodzimierza Wołyńskiego nastąpiła w drugiej połowie XIII stulecia. W grodzie pojawiły się wówczas świątynie wznoszone na planie centralnym. Zbudowano je z cegły typu gotyckiego, która w drugiej ćwierci XIII w. dotarła na Ruś z terenów Europy Środkowej, prawdopodobnie z Polski. Do cerkwi tych należą: rotunda św. Michała Archanioła z początku drugiej połowy XIII w. i ufundowana w 1294 r. cerkiew św. Bazylego Wielkiego.

Pozostałości pierwszej z nich (ryc. 8) badał w latach 1954-1956 M.K. Karger. Do tego czasu z budowli zachowały się niemal wyłącznie negatywy rowów fundamentowych i prawie całkowicie rozebrane fundamenty. Jedynie w części wschodniej zarejestrowano pozostałości dolnych partii murów naziemnych. Świątynię wzniesiono na planie koła o średnicy zewnętrznej około 21 m. Od wschodu została ona zaopatrzona w trzy nisze pełniące funkcję apsyd. Pośrodku budowli umieszczono wewnętrzną, kolistą kolumnadę składającą się z ośmiu podpór. Cztery z nich miały formę kolumn, pozostałe zaś ośmiokątnych w planie filarów. Ściany cerkwi wzniesiono z cegły typu gotyckiego o wymiarach 25-26 x 12-13 x 8-9 cm. Zastosowano przy tym niezbyt regularny wątek wendyjski. Mury fundamentowe wykonano z gruzu ceglanego spojonego zaprawa wapienną z dodatkiem szamotu. Pod względem planu rotunda św. Michała Archanioła we Włodzimierzu Wołyńskim nawiązuje do dwunastowiecznych świątyń centralnych Rusi Halickiej – przemyskiej rotundy św. Mikołaja i drewnianej, poligonalnej cerkwi z miejscowości Oleszkiw (obwód iwanofrankowski na Ukrainie).

Jeszcze ciekawszy układ przestrzenny prezentuje włodzimierska cerkiew pod wezwaniem św. Bazylego (ryc. 9). Budowla ta składa się z ośmiu połączonych ze sobą konch. Cztery z nich (północna, południowa, wschodnia i zachodnia) są znacznie większe od pozostałych, położonych pomiędzy nimi. Największa jest koncha wschodnia użytkowana jako apsyda centralna. Wewnętrzna średnica budowli, mierzona na osi północ-południe, wynosi 8,1 m. Świątynię wzniesiono z dobrze wypalonej cegły palcówki o przeciętnych wymiarach 26-27 x 12 x 8-8,5 cm układanej w wątku wendyjskim. Niezwykły plan cerkwi św. Bazylego znajduje pewne, aczkolwiek odległe analogie w ortogonalnej kaplicy na najwyższej kondygnacji wieży w Stołpiu (powiat chełmski) czy w wieloapsydowej rotundzie św. Anny w Horianach (obwód zakarpacki na Ukrainie). Obecny wygląd (ryc. 10) budowla zawdzięcza późniejszym remontom i przebudowom. W połowie XIX w. do cerkwi dobudowano przedsionek i przypory, a na przełomie XIX i XX stulecia uzyskała ona nowe sklepienia i dekoracyjne, cebulaste kopuły.

Jak wynika ze źródeł pisanych w trzynastowiecznym Włodzimierzu Wołyńskim znajdowały się jeszcze cztery obiekty sakralne, których relikty nie zostały, jak dotąd, odkryte przez archeologów. Są to: monastyry św. Daniela i św. św. Apostołów a także cerkwie św. Mikołaja oraz św. św. Joachima i Anny. Być może z pozostałościami ostatniej z tych budowli (wzniesionej w 1291 r.) wiązać należy warstwę gruzu, którą zarejestrowano na włodzimierskim dziedzińcu w trakcie prac wykopaliskowych M.W. Malewskiej z 1975 r.

Podsumowując, stwierdzić należy, że dwunastowieczna architektura sakralna Włodzimierza Wołyńskiego z drugiej połowy XII w. ściśle nawiązuje od sztuki budowlanej realizowanej wówczas na terenie większości księstw ruskich. Szczególnie silne związki łączą ją z budownictwem Perejasławia Chmielnickiego a także Kijowa i Czernihowa. Zasadnicza zmiana w architekturze włodzimierskiej nastąpiła po połowie XIII stulecia, kiedy to do grodu dotarła cegła typu gotyckiego. Razem z nią we Włodzimierzu pojawiły się również świątynie wznoszone na planie centralnym, które także rozpatrywać należy jako przejaw silnych wpływów architektury środkowoeuropejskiej.

Ryc. 1. Plan soboru Zaśnięcia Bogurodzicy we Włodzimierzu Wołyńskim (wg E. Kubica 1996, s. 179, ryc. 46).

Ryc. 1. Plan soboru Zaśnięcia Bogurodzicy we Włodzimierzu Wołyńskim (wg E. Kubica 1996, s. 179, ryc. 46).

Ryc. 2. Obecny wygląd soboru Zaśnięcia Bogurodzicy we Włodzimierzu Wołyńskim (http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/70/Włodzimierz_wołyński_sobór_widok_ogólny.JPG, dostęp: 15 maja 2012 r.).

Ryc. 2. Obecny wygląd soboru Zaśnięcia Bogurodzicy we Włodzimierzu Wołyńskim (http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/70/Włodzimierz_wołyński_sobór_widok_ogólny.JPG, dostęp: 15 maja 2012 r.).

Ryc. 3. Rekonstrukcja planu młodszej świątyń z uroczyska Staraja Kafedra w Fedoriwce  (wg P.A. Rappoport 1977, s. 258, ryc. 5).

Ryc. 3. Rekonstrukcja planu młodszej świątyń z uroczyska Staraja Kafedra w Fedoriwce
(wg P.A. Rappoport 1977, s. 258, ryc. 5).

Ryc. 4. Fragmenty plint z falistym ornamentem grzebykowym pochodzące z młodszej świątyni z uroczyska Staraja Kafedra w Fedoriwce (wg P.A. Rappoport 1977, s. 260, ryc. 7).

Ryc. 4. Fragmenty plint z falistym ornamentem grzebykowym pochodzące z młodszej świątyni z uroczyska Staraja Kafedra w Fedoriwce (wg P.A. Rappoport 1977, s. 260, ryc. 7).

Ryc. 5. Rekonstrukcja planu starszej, nieukończonej cerkwi z uroczyska Staraja Kafedra w Fedoriwce (wg P.A. Rappoport 1977, s. 263, ryc. 9).

Ryc. 5. Rekonstrukcja planu starszej, nieukończonej cerkwi z uroczyska Staraja Kafedra w Fedoriwce (wg P.A. Rappoport 1977, s. 263, ryc. 9).

Ryc. 6. Plan świątyni odkrytej w pobliżu cerkwi św. Bazylego we Włodzimierzu Wołyńskim (wg E. Kubica 1996, s. 179, ryc. 47).

Ryc. 6. Plan świątyni odkrytej w pobliżu cerkwi św. Bazylego we Włodzimierzu Wołyńskim (wg E. Kubica 1996, s. 179, ryc. 47).

Ryc. 7. Rekonstrukcja planu cerkwi drewnianej z uroczyska Onufriewszczyna we Włodzimierzu Wołyńskim (wg I.R. Mogitič 1999, s. 4, ryc. 13).

Ryc. 7. Rekonstrukcja planu cerkwi drewnianej z uroczyska Onufriewszczyna we Włodzimierzu Wołyńskim (wg I.R. Mogitič 1999, s. 4, ryc. 13).

Ryc. 8. Plan rotundy św. Michała we Włodzimierzu Wołyńskim (wg T. Rodzińska-Chorąży 2009a, s. 258, ryc. V.75: a).

Ryc. 8. Plan rotundy św. Michała we Włodzimierzu Wołyńskim (wg T. Rodzińska-Chorąży 2009a, s. 258, ryc. V.75: a).

Ryc. 9. Plan cerkwi św. Bazylego we Włodzimierzu Wołyńskim (wg I.V. Antipov 2000, s. 172, ryc. 23).

Ryc. 9. Plan cerkwi św. Bazylego we Włodzimierzu Wołyńskim (wg I.V. Antipov 2000, s. 172, ryc. 23).

Ryc. 10. Obecny wygląd cerkwi św. Bazylego we Włodzimierzu Wołyńskim  (http://uk.wikipedia.org/wiki/Василівська_ротонда#mediaviewer/File:Cerkiew_%C5%9Bw._Bazylego_W%C5%82odzimierz_Wo%C5%82y%C5%84ski.JPG, dostęp: 20 kwietnia 2014 r.).

Ryc. 10. Obecny wygląd cerkwi św. Bazylego we Włodzimierzu Wołyńskim
(http://uk.wikipedia.org/wiki/Василівська_ротонда#mediaviewer/File:Cerkiew_%C5%9Bw._Bazylego_W%C5%82odzimierz_Wo%C5%82y%C5%84ski.JPG, dostęp: 20 kwietnia 2014 r.).

 

 

Źródła publikowane

Polnoe sobranie russkìh lětopisej. Lětopisnyj sbornik˝, imenuemyj Patrìaršeû ili Nikonovskoû lětopis΄û, Sankt-Peterburg, 1862.

Polnoe sobranie russkìh lětopisej. Ipat΄evskaâ Lětopis΄, Sankt-Peterburg, 1908.

 

Wykaz ważniejszej literatury

Antipov I.V.

Drevnerusskaâ arhitektura vtoroj poloviny XIII – pervoj treti XIV v., Sankt-Peterburg, 2000.

Ginalski J.

Dwa wczesnośredniowieczne drewniane obiekty sakralne na grodzisku „Horodyszcze”
w Trepczy koło Sanoka
, „Rzeszowska Teka Konserwatorska”, 2002, III-IV, 83-98.

Diba Û.

Kaplica na wieży w Stołpiu i jej wołyńskie analogie, [w:] „Do piękna nadprzyrodzonego. Sesja naukowa na temat sztuki sakralnej od X do XX wieku na terenie dawnych diecezji chełmskich Kościoła rzymskokatolickiego, prawosławnego, greckokatolickiego”, 1, red. K. Mart, Chełm, 2003, 36–51.

Kubica E.

Katalog zabytków wczesnośredniowiecznej architektury monumentalnej Małopolski, Rusi Halickiej
i Wołynia
, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego”, 1996, XVII,
s. 131-189.

Malevskaâ M.V.

Primenenie bruskovogo kirpiča v arhitekture zapadnoj Rusi vtoroj poloviny XIII–XIV v., „Sovetskaâ arheologiâ”, 1989, 4, 212–222.

Mogitič I.R.

Arheologìčno vìdkritì derev΄ânì cerkvi Galičini ì Volinì X-XIV ct., „Vìsnik Ìnstityty «Ukrzahìdproektrestavracìâ»”, 1999, 10, s. 3-14.

Starovinnì cerkvi Ukraїni VII–XIV st., [w:] „Dzieje Podkarpacia. Tom V. Początki chrześcijaństwa
w Małopolsce”
, red. J. Gancarski, Krosno, 2001, 301–328. 

Peskova A.A.

Raskopki pamâtnikov arhitektury XII v. v g. Vladimire-Volynskom, „Arheologičeskie otkrytiâ 1982 goda”, 1984, 315-316.

Pianowski Z., Proksa M.

Rotunda św. Mikołaja pod prezbiterium katedry przemyskiej. Badania archeologiczno-architektoniczne w latach 1961 i 1996-2001, [w:] „Przemyśl wczesnośredniowieczny”, red.
E. Sosnowska, Warszawa, 2010, 330-347.

Rappoport P.A.

Staraâ Kafedra v okresnostiah Vladimira-Volinskogo, „Sovetskaâ arheologia”, 1977, 4, 253-266.

Russkaâ arhitektura X – XIII vv. Katalog pamâtnikov, Leningrad, 1982.

Arhitektura, [w:] „Drevnââ Rus΄. Gorod, zamok, selo”, red. B.A Rybakow, Moskva, 1985, 154–167.

Zodčestvo Drevnej Rusi, Leningrad, 1986.

O vremeni poâvleniâ bruskovogo kirpičâ na Rusi, „Sovetskaâ arheologia”, 1989, 4, 207-211.

Stroitel΄noe proizvodstvo Drevnej Rusi (X-XIII vv.), Sankt-Peterburg, 1994.

Rodzińska-Chorąży T.

Wieża w Stołpiu w kontekście materiału porównawczego [w:] „Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003-2005”, red. A. Buko, Warszawa, 2009a, 247-259;

Analiza materiału badawczego [w:] „Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003-2005”, red. A. Buko, Warszawa, 2009b, 213-246.

Swiesznikow I., Hupało W.

Wyniki badań archeologicznych w Dźwinogrodzie w 1994 roku, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego”, 1995, XVI, 175-182.

Tomenčuk B.

Arheologìâ gorodišč Galic’koї zemlì. Galic΄ko-Bukovins΄ke Prikarpattâ Materìali arheologìčnih doslìdžen΄ 1976-2006 rr., Ìvano-Frankìvs΄k, 2008.

 

Strony internetowe

(http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/70/Włodzimierz_wołyński_sobór_widok_ogólny.JPG, dostęp: 15 maja 2012 r.).

(http://uk.wikipedia.org/wiki/Василівська_ротонда#mediaviewer/File:Cerkiew_%C5%9Bw._Bazylego_W%C5%82odzimierz_Wo%C5%82y%C5%84ski.JPG, dostęp: 20 kwietnia 2014 r.).

 

Autor: Dominik Chudzik (OBA UW)

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: