1 komentarz

Wczesnośredniowieczne osadnictwo Równiny Łukowskiej w świetle badań archeologicznych

Równina Łukowska jest mezoregionem fizycznogeograficznym położonym w Polsce środkowo-wschodniej (ryc. 1). Wchodzi ona w skład makroregionu Niziny Południowopodlaskiej i zajmuje powierzchnię około 2,5 tys. km2. Jest to płaski, piaszczysty i dość zabagniony obszar pokryty głównie mało urodzajnymi glebami bielicoziemnymi, płowymi i bagiennymi…Jej rzeźba powierzchni zasadniczo ukształtowała się w okresie stadiału Warty, kiedy to mezoregion ten był obszarem odpływowym dla wód fluwioglacjalych. Równina Łukowska posiada dość silnie rozbudowaną sieć hydrograficzną. Północna jej część znajduje się w dorzeczu Krzny, której obszary źródliskowe, położone w lasach kilkanaście kilometrów na zachód od Łukowa, są silnie zabagnione. Początkowo płynie ona dwiema odnogami – Północną i Południową, które łącza się w okolicach Międzyrzeca Podlaskiego. Dalej rzeka toczy swe wody jednym korytem, a jej dolina wyznacza południowo-wschodnią granicę Równiny Łukowskiej. Największymi dopływami Krzny na omawianym terenie są: Krzymosza, Złota Krzywula i Klukówka. Z południowej części mezoregionu wody powierzchniowe odprowadzane są głównie przez dopływy Tyśmienicy: Bystrzycę z Małą Bystrzycą i Stanówką, Czarną oraz bezimienne cieki uchodzące do Białki. Na terenie Równiny Łukowskiej znajdują się również źródła Liwca i Świdra.

Można byłoby przypuszczać, że dość silnie zabagniony obszar o niezbyt urodzajnych glebach nie był atrakcyjny dla społeczności wieków średnich i pozostawał wówczas niezasiedlony. Wydaje się, że było jednak inaczej. Co prawda mokradła w dolinie Krzny w większości nie nadawały się pod zasiedlenie, ale zapewniały mieszkańcom zlokalizowanych pośród nich osiedli bezcenne poczucie bezpieczeństwa. Takie gniazda osadnicze, składające się z kilku lub kilkunastu stanowiska archeologicznych, zarejestrowano w okolicach Łukowa, Tuchowicza i Huszlewa. Miejsca,w których były one położone mają dziś postać stosunkowo suchych „wysp” otoczonych przez podmokłe łąki lub lasy. Wydaje się ponadto, że poważną przeszkodą dla rozwoju osadnictwa nie były również lekkie i nieurodzajne gleby bielicoziemne, pokrywające znaczne obszary Równiny Łukowskiej. Chociaż nie dawały one obfitych plonów, to z łatwością dawały się uprawiać nawet przy zastosowaniu dość prymitywnych narzędzi i technik rolniczych. Można ponadto przypuszczać, że na obszarach o wyjątkowo słabych glebach większe znaczenie dla zapewnienia bytu miał chów zwierząt, a być może również zbieractwo i myślistwo. Wydaje się, że hipoteza ta znajduje potwierdzenie w źródłach archeologicznych. Szczególnie dużą liczbę kości zwierzęcych (głównie bydła) zarejestrowano na przykład w trakcie badań wykopaliskowych na wczesnośredniowiecznym grodzisku w Krzesku-Królowej Niwie (gmina Zbuczyn).

Całkowite przebadanie Równiny Łukowskiej w ramach programu Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP) sprawia, że obszar ten jest niezwykle atrakcyjny dla archeologicznych studiów osadniczych. Ten stan rzeczy jest wynikiem ogromnego wysiłku badawczego, jaki w prospekcję powierzchniową powierzchniowe włożyli pracownicy bialskich służb konserwatorskich, ale także archeolodzy z warszawskiego i lubelskiego ośrodka archeologicznego. Na omawianym terenie zarejestrowano łącznie 556 punktów osadniczych, datowanych na okres wczesnego średniowiecza (ryc. 2). Dane, pozyskane w trakcie prac terenowych, pozwoliły na wyznaczenie tak zwanych preferowanych stref zasiedlenia, czyli lokalizacji w których szczególnie chętnie osiedlano się na Równinie Łukowskiej w okresie wczesnego średniowiecza (ryc 3). Pod zasiedlenie wybierano najczęściej doliny niewielkich cieków wodnych. Na ich terenie znajdowało się aż 89% wszystkich stanowisk archeologicznych z VI-XIII w., jakie odkryto w granicach omawianego mezoregionu fizycznogeograficznego. Taki stan rzeczy nie powinien nikogo dziwić. Założenie osiedla nad niewielkim strumieniem, a szczególnie w pobliżu jego źródła, zapewniało jego mieszkańcom stały dostęp do względnie czystej wody, która nie została jeszcze silnie zanieczyszczona przez materiał organiczny i mineralny transportowany przez rzekę. Dodatkowo mały ciek wodny nie utrudniał komunikacji pomiędzy jego dwoma brzegami, co pozwalało na zagospodarowanie całej jego doliny. Zdaniem Stanisławy Hoczyk-Siwkowej, autorki studium osadniczego dla północno-wschodniej Małopolski w okresie plemiennym (VI-X w.), nie bez znaczenia był również mikroklimat tworzący się w obrębie małych dolin i różnorodność ich ekosystemów, co korzystnie wpływało na zróżnicowanie działalności gospodarczej zamieszkujących je grup ludzkich. Na uwagę zasługuje również fakt, że aż 70% punktów osadniczych odkrytych na terenie małych dolin znajdowało się wyłącznie na ich stokach, a jedynie pozostałe 30% na ich krawędziach i dnach. Taka lokalizacja osiedli wydaje się optymalna ze względu na pewne oddalenie od podmokłego i zagrożonego zalaniem dna doliny. Jednocześnie odległość od nurtu rzeki była na tyle niewielka, że nie utrudniała w znaczący sposób transportu wody na osiedlę. Niewielki odsetek stanowisk archeologicznych z okresu wczesnego średniowiecza zanotowanych w obrębie dużych dolin (9%) należy tłumaczyć na dwa sposoby. Po pierwsze –  większość cieków wodnych Równiny Łukowskiej do rzeki niewielkie, płynące małymi dolinami. Po drugie – duże doliny wydają się być trudniejsze do zagospodarowania od małych, ze względu na bardziej urozmaiconą rzeźbę terenu (np. wyraźnie zaznaczone uskoki teras), a nierzadko również znaczne zabagnienie. Ponadto płynąca nimi woda często była już w znaczący sposób zanieczyszczona i mogła nie nadawać się do bezpośredniego spożycia przez ludzi.  W strefie poza dolinami zarejestrowano zaledwie 2% punktów osadniczych, co potwierdza, że obszary położone w dużym oddaleniu od wód powierzchniowych zazwyczaj nie były zasiedlane.

Najstarsza faza osadnictwa wczesnośredniowiecznego (VI-VII w.), związana z samymi początkami kultury słowiańskiej na ziemiach polskich, reprezentowana jest na Równinie Łukowskiej zaledwie przez 10 punktów osadniczych. Wśród nich najciekawiej prezentują się te stanowiska archeologiczne, które zostały rozpoznane metodą wykopaliskową. Zalicza się do nich osada odkryta we wsi Łukowisko (gmina Międzyrzec Podlaski) oraz dwa groby ciałopalne z Izdebek-Błażejów i Izdebek-Wąsów (gmina Zbuczyn). W przypadku pierwszego z nich, datowanego na drugą połowę VI w., skremowane szczątki zmarłego zostały umieszczone w lepionym ręcznie glinianym garnku, który zdeponowano w wykopanej w ziemi kolistej jamie, zasypanej następnie na równo z powierzchnią gruntu. Drugi grób, pochodzący z przełomu VI i VII – połowy VII stulecia, to kurhan, w nasypie którego znajdowały się spalone prochy osoby zmarłej.

Znacznie więcej, bo aż 101 stanowisk archeologicznych, znanych jest z okresu od VIII do X w. Tak duży wzrost liczby punktów osadniczych, w stosunku do poprzedniego okresu, prawdopodobnie wskazuje na znaczący wzrost demograficzny populacji zamieszkującej wówczas Równinę Łukowska. Wydaje się, iż była to wypadkowa dwóch czynników. Pierwszym z nich był zapewne wysoki przyrost naturalny ludności, która zasiedliła omawiany obszar w okresie wczesnosłowiańskim, drugim zaś jego dosiedlanie przez ludność pochodzącą z obszarów leżących na wschód od Bugu. Wydaje się, iż potwierdzeniem tej hipotezy są odkrywane na Nizinie Południowopodlaskiej fragmenty naczyń ceramicznych łączonych z kulturą Łuka-Rajkowiecka, która od połowy VII do X w. rozwijała się na terenach położonych głównie w zachodniej części środkowego dorzecza Dniepru oraz w zlewiskach Bohu, Dniestru i Prutu.

Prawdopodobnie w IX stuleciu na terenie Równiny Łukowskiej pojawiają się pierwsze grody. Ich pozostałości znane są z Dołhołęki (gmina Międzyrzec Podlaski) i Krzeska-Królowej Niwy (gmina Zbuczyn). Pierwszy obiekt to niewielkie grodzisko pierścieniowate, otoczone pojedynczą linią fortyfikacji (ryc. 4). Ze względu na okoliczność, iż zostało on usytuowane na uboczu ówczesnych struktur osadniczych, w podmokłym i trudno dostępnym miejscu, można przypuszczać, że dla użytkującej je ludności pełniło ono głównie funkcję schronieniową (refugialną). Kres funkcjonowania obiektu nastąpił prawdopodobnie na przełomie okresu plemiennego i wczesnopaństwowego (druga połowa X w.), na co wskazuje chronologia ceramiki pozyskanej w trakcie badań wykopaliskowych. Ich rezultaty potwierdzają również, że gród uległ zagładzie w wyniku pożaru. Mogło mieć to związek z kształtowaniem się pogranicza polsko-ruskiego i towarzyszącymi temu niepokojami politycznymi. Natomiast gród w Krzesku-Królowej Niwie (ryc. 5), wybudowany około połowy IX w., przetrwał proces formowania się wschodnich rubieży państwa Piastów i funkcjonował aż do XIII stulecia. W przeciwieństwie do założenia obronnego w Dołhołęce był to obiekt dość duży, zajmujący powierzchnię około 3,5 ha. Posiadał on dwie linie koncentrycznie rozmieszczonych względem siebie fortyfikacji, które prawdopodobnie powstały w tym samym czasie. Był to typowy gród nizinny, położony na niewielkim wzniesieniu otoczonym przez podmokłe równiny. Pośród nich, na pozostałych piaszczystych kępach, w okresie wczesnego średniowiecza funkcjonowało kilkanaście osad otwartych, które wraz z pobliskim założeniem obronnym tworzyły, jak się wydaje, dość prężnie funkcjonujący mikroregion osadniczy. Jego lokalizacja pozwala przypuszczać, że od XI w. podlegał on władzy Piastów i stanowił zaplecze gospodarcze dla łukowskiego okręgu grodowego. Obecnie wały i fosy grodziska w Krzesku są dobrze czytelne jedynie w jego północnej części. Partia południowa stanowiska została niemal całkowicie zniszczona. Mniej więcej przez jego środek przebiega bowiem droga krajowa nr 2, na południe od której wały zostały zniwelowane w związku z uprawą pól ornych.

Prawdopodobnie około przełomu X i XI w. powstał natomiast gród w Huszlewie (gmina loco), użytkowany co najmniej do XII stulecia. Jeszcze do niedawna jego pozostałości znajdowały się w stosunkowo dobrym stanie zachowania, jednak w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia wały grodziska zostały całkowicie zniszczone. Podobnie jak założenie obronne w Krzesku-Królowej Niwie posiadało ono dwie linie umocnień. Analogiczne było również jego położenie w przestrzeni fizycznogeograficznej. Można przypuszczać, że założenie obronne z Huszlewa przejęło część funkcji pełnionych wcześniej przez pobliski, a niefunkcjonujący już wówczas gród w Dołhołęce. Podwójna linia wałów i bardzo podobna lokalizacja charakteryzuje również, położone w dorzeczu Klukówki, stosunkowo niewielkie grodzisko w Walimiu (ryc. 6). Jest ono dość dobrze zachowane do dnia dzisiejszego. Niestety wyniki sondażowych badań wykopaliskowych nie pozwoliły na dokładne określenie jego chronologii.

W młodszych fazach wczesnego średniowiecza (X/XI – poł. XIII w.) obszar Równiny Łukowskiej znalazł się na granicy państwa piastowskiego i Rusi Kijowskiej. Na tym terenie strefa pogranicza biegła prawdopodobnie lokalnym wododziałem oddzielającym dorzecza Krzymoszy i Piszczanki, przecinając dolinę Krzny w okolicach dzisiejszego Międzyrzeca Podlaskiego. Był to wówczas obszar słabo zasiedlony, cechujący się zapewne znacznym zabagnieniem i dużą lesistością. Chociaż proces przyłączania poszczególnych partii międzyrzecza Wisły i Bugu do Polski i Rusi nie przebiegał raczej w sposób pokojowy, a tereny pograniczne były areną nieustannych akcji militarnych, to wydarzenia te nie zahamowały dalszego rozwój wczesnośredniowiecznej sieci osadniczej na terenie Równiny Łukowskiej. Na okres pomiędzy XI a XIII stuleciem datowanych jest tu bowiem aż 326 stanowisk archeologicznych. W tym czasie, poza wymienionymi już założeniami obronnymi w Krzesku-Królowej Niwie, Huszlewie i prawdopodobnie Walimiu, funkcjonował również gród w Strzyżewie (gmina Łuków) i być może w Tuchowiczu (gmina Stanin). Pierwszy z nich był niewielkim założeniem pierścieniowatym, otoczonym jedną linią kolistych w planie fortyfikacji. Jego dobrze zachowane relikty położone są w lesie na lewym brzegu Krzny Południowej, w pobliży ujścia bezimiennej strugi. Średniowieczne założenie obronne w Tuchowiczu leży nad Bystrzycą, w górnym odcinku tej rzeki. Obecnie ma ono postać kolistej, spłaszczonej u góry platformy, otoczonej wyraźnie zaznaczonym rowem. Przypuszcza się, że są to pozostałości grodu ze schyłku okresu wczesnośredniowiecznego (XII-XIII w.), na którym w XIV stuleciu wzniesiono ufortyfikowany dwór. Być może oba te obiekty były związane z funkcjonowaniem kasztelanii łukowskiej, która wzmiankowana jest w źródłach pisanych od około połowy XIII stulecia. Pozostałości grodu w Łukowie nie zachował się do dnia dzisiejszego. Prawdopodobnie zostały one całkowicie zniszczone przez późniejszą zabudowę miejską lub prace melioracyjne w dolinie Krzny Południowej. Nazwa miasta, pochodząca od słowa „ług” lub „łęk”, wskazuje że znajdował się on na podmokłych łąkach, być może nad zakolem rzeki, czyli na jej łuku. Na podstawie danych archiwalnych można również przypuszczać, że jeszcze jedno grodzisko wczesnośredniowieczne, obecnie prawdopodobnie całkowicie zniszczone, znajdowało się w okolicach dzisiejszej wsi Dziewule (gmina Zbuczyn), położonej na pograniczu  Równiny Łukowskiej i Wysoczyzny Siedleckiej. Hipotezę tę potwierdza również fakt, iż w pobliżu Dziewul znajduje się miejscowość Grodzisk, której nazwa prawdopodobnie wywodzi się od znajdujących się niegdyś w tym rejonie fortyfikacji.

Z terenu Równiny Łukowskiej znanych jest więc ponad pół tysiąca stanowisk archeologicznych, z których 10 funkcjonowało w VI-VII w., 101 w VIII-X w., a 326 w XI-XIII w. (ryc. 7). Pozostałe datowane są ogólnie na okres wczesnośredniowieczny, co niestety zaciemnia przedstawiony powyżej obraz rozwoju osadnictwa na omawianym terenie. Należy również zaznaczyć, iż część punktów osadniczych posiada dość szeroką chronologię, obejmującą zarówno starsze, jak i młodsze fazy wczesnego średniowiecza. 62,5% wszystkich stanowisk zaliczono do tak zwanych śladów osadnictwa (pojedyncze fragmenty naczyń ceramicznych znalezione w trakcie badań powierzchniowych), 35,5% stanowią osady otwarte, a pozostałe 2% to grodziska i cmentarzyska (ryc. 8). Spośród sześciu grodzisk, które zachowały się do dnia dzisiejszego, trzy (Krzesk-Królowa Niwa, Huszlew i Walim) posiadały dwie linie koncentrycznych względem siebie fortyfikacji, dwa (Dołhołęka i Strzyżew) cechuje pojedyncza linia wałów, a jedno (Tuchowicz) to tak zwany obiekt kopcowaty (ryc. 9). Największe z nich jest założenie obronne z Krzeska, którego powierzchnia to w przybliżeniu 3,5 ha. Wielkość obiektów z Huszlewa, Tuchowicza i Walimia wynosi około 1 ha. Grodziska ze Strzyżewa i Dołhołęki to obiekty niewielkie o powierzchni 0,2 ha (ryc. 10).

Wśród czynników, które wpłynęły na rozwój osadnictwa wczesnośredniowiecznego na terenie Równiny Łukowskiej najważniejsze wydają się warunki naturalne. Zaliczamy do nich, między innymi, przydatność rolniczą gleb, ukształtowanie powierzchni terenu i układ sieci hydrograficznej. Niezwykle istotne były również uwarunkowania kulturowe, gospodarcze i polityczne. Wśród nich wymienić można przebieg lokalnych i dalekosiężnych szlaków handlowych czy przynależność polityczną poszczególnych części omawianego obszaru.

Autor: Dominik Chudzik (OBA UW)

Ryciny

ryc. 01

ryc. 1

ryc. 02

Ryc. 2

ryc. 03

Ryc. 3

ryc. 04

Ryc. 4

ryc. 05

Ryc. 5.

ryc. 06

Ryc. 6.

ryc. 07

Ryc. 7.

ryc. 08

Ryc. 8.

ryc. 09

Ryc. 9.

ryc. 10

Ryc. 10.

Spis ważniejszej literatury

 

Bienia M.

1998    Grodziska wczesnośredniowieczne istniejące i domniemane na terenie dzisiejszego województwa bialskopodlaskiego, Biała Podlaska.

 

Dulinicz M., Żukowski R.

2004    Grodzisko w Huszlewie, pow. Łosice, (w:) M. Dulinicz (red.), Problemy przeszłości Mazowsza i Podlasia, Warszawa, 263–275.

 

Górska I. i in.

1976    Górska I., Paderewska L., Pyrgała J., Szymański W., Gajewski L., Okulicz Ł. Grodziska Mazowsza i Podlasia (w granicach dawnego województwa warszawskiego), Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk.

 

Hoczyk-Siwkowa S.

1999    Małopolska północno-wschodnia w VI-X w. Struktury osadnicze, Lublin.

 

Jastrzębski S.

1989    Badania weryfikacyjne na grodziskach w Ewopolu, woj. Lublin, i Dołhołęce, woj. Biała   Podlaska,Sprawozdania Archeologiczne”, XL, 272–289.

 

Kalaga J.

1989    Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Krzesku-Królowej Niwie, woj. siedleckie, Warszawa (praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Marii Miśkiewicz w IA UW).

2006    Ciałopalny obrządek pogrzebowy w międzyrzeczu Liwca, Bugu i Krzny we wczesnym średniowieczu, Warszawa.

 

Kondracki J.

2009    Geografia regionalna Polski, Warszawa.

 

Mikulski J.

1937    Grodziska w powiecie siedleckim, „Przegląd Archeologiczny” VI, 99–105.

 

Miśkiewiczowa M.

2003    W okresie wczesnego średniowiecza, (w:) E. Banasiewicz-Szykuła (red.), Północna
Lubelszczyzna od pradziejów po okres nowożytny
, Lublin, 73–118.

 

Rymut K. (red.)

2005    Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany, Kraków.

 

Szczepańczuk Z.

1989    Odkrycie archeologiczne wsi Grodzisko koło Zbuczyna, „Prace Archiwalno-Konserwatorskie na terenie województwa siedleckiego”, 6, 29-33.

 

 

Podpisy do rycin

 

Ryc. 1. Równina Łukowska na mapie hipsometrycznej Polski środkowo-wschodniej
[źródło podkładu: https://pl.wikipedia.org/wiki/Regionalizacja_fizycznogeograficzna_Polski#/media/File:Regiony_Kondrackiego-hipsometria.png, autor: Aotearoa, licencja: CC-BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/), dostęp: 29.08.2015 r.].

 

Ryc. 2. Lokalizacja stanowisk wczesnośredniowiecznych z terenu Równiny Łukowskiej w obrębie jednostek fizycznogeograficznych (udział procentowy) (opracował. D. Chudzik na podstawie danych AZP).

 

Ryc. 3. Mapa poglądowa rozmieszczenia stanowisk archeologicznych ze wszystkich faz wczesnego średniowiecza na terenie Równiny Łukowskiej (rys. D. Chudzik na podstawie danych AZP)

 

Ryc. 4. Plan hipsometryczny grodziska wczesnośredniowiecznego w Dołhołęce (rys. D. Chudzik na podstawie: M. Bienia 1998, s. 13).

 

Ryc. 5. Plan hipsometryczny grodziska wczesnośredniowiecznego w Krzesku-Królowej Niwie (rys. D. Chudzik na podstawie: I. Górska i in. 1976: Tabl. IX).

 

Ryc. 6. Plan hipsometryczny grodziska wczesnośredniowiecznego w Walimiu (rys. D. Chudzik na podstawie: M. Bienia 1998, s. 34).

 

Ryc. 7. Liczba stanowisk archeologicznych z terenu Równiny Łukowskiej w poszczególnych fazach wczesnego średniowiecza (po wyłączeniu stanowisk datowanych ogólnie na okres wczesnośredniowieczny) (opracował D. Chudzik na podstawie danych AZP).

 

Ryc. 8. Udział procentowy poszczególnych typów stanowisk archeologicznych z okresu wczesnego średniowiecza na Równinie Łukowskiej (opracował D. Chudzik na podstawie danych AZP).

 

Ryc. 9. Typy grodzisk z terenu Równiny Łukowskiej (rys. D. Chudzik).

 

Ryc. 10. Wykres obrazujący powierzchnię grodzisk z terenu Równiny Łukowskiej w stosunku do ich układu przestrzennego: zielony – grodziska z dwiema liniami fortyfikacji, niebieski – grodziska z jedną linią fortyfikacji, czerwony – grodzisko kopcowate (opracował D. Chudzik).

 

 

Advertisements

One comment on “Wczesnośredniowieczne osadnictwo Równiny Łukowskiej w świetle badań archeologicznych

  1. rhooo comme ce blog est beau ! comme il sent bon le sable chaud !merci beaucoup pour ces jolies exictlaipons ! c’est en vue d’une future publication ?

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: